Geen enkele kwestie is ingewikkeld in deze wereld

Ik had een dilemma dat de kans niet kreeg een dilemma te worden, maar ik wil het de welwillende lezer toch voorleggen.

Het Verzameld Werk van Karel van het Reve, waar al veel, maar wat mij betreft toch nog lang niet genoeg over geschreven is, verschijnt behalve in een gewone (zeer mooie) editie ook in een luxe editie. Het zullen maximaal 30 sets worden, in leer gebonden en genummerd. De nummers 1 t/m 5 zijn reeds vergeven, zet Wouter van Oorschot er in de prospectus Elsschottiaans bij.

Stel nu, je bent een enorme liefhebber van Karel van het Reve. Je zou het misschien anders formuleren dan Maarten Biesheuvel, voor wie hij God was, maar je begrijpt precies wat Maarten bedoelt. Je bent bovendien niet jaloers of bezitterig aangelegd, en hebt het misschien wat naïeve idee dat je dat iedereen die kennis maakt met VhR's Verzameld Werk er een iets beter mens op wordt. Strenger. Milder. Vrolijker. Moediger. Dan is het je plicht tot het totstandkomen van dat werk naar vermogen bij te dragen - onder andere door royaal aan het goede doel te doneren.

Maar ja, 2500 euro, wat een geld. Daar kun je zoveel andere leuke en nuttige dingen mee doen. Bijvoorbeeld tientallen prachtboeken uit VhR's bibliotheek kopen, wat toevallig ook ten bate van het Verzameld Werk komt.

En dan, wat een kinderachtig gedoe, dat bibliofiele. Het gaat toch zeker om de inhoud. Bij VhR in ieder geval wel.

Maar het dilemma dat ik hierboven schets, kreeg de kans niet eens zich te manifesteren. Ik kan die luxe editie als vegetariër helemaal niet kopen. Kijk, haha, ik hoef die leren banden niet op te eten. En ik draag leren schoenen, dank u! Maar ik wil niet dat er voor mij meer dieren worden gekild dan strikt noodzakelijk. En dan zijn leren boekbanden off limits. Geval gesloten. Dagsluiting.

De muzikale smaak van Vladimir Nabokov

- Ik had deze dialoog willen beginnen met een welgemeend "Wie niet van trivia houdt moet als de f*** doorklikken."
- Maar je werd toch weer even filosofisch, en vroeg je af wat nu eigenlijk triviaal is.
- Alles over Eimert Middelkoop!
- Over wie?
- Het enige goede antwoord. Wist jij dat de T. Litvinova die Karel van het Reve in het Siberisch dagboek noemt als vertaalster van Cheever, inderdaad Tatjana Litvinova, dochter van Maxim Maximovitsj Litvinov, de Russische diplomaat is?
- Dat vermoedde ik al, maar leuk dat het nu een feit is. What else?
- Dat "I. Grekova" een schuilnaam was. Ze heette ook geen Irina, die I was er alleen om er "Igrek" van de maken. Y dus. Haar naam was Jelena Sergejevna Wentzel, ze was wiskundige en leefde van 1907 tot 2002.
- Dat vind ik dan wel weer echt een eh... trivium?
- Goed. Er moet een moment van herkenning zijn. De muzikale smaak van Nabokov.
- Die had helemaal geen muzikale smaak!
- Nee.
- Nee. Of beter: hij hield niet van muziek.
- Dat herken ik. Het was - denk ik - dat hij niet graag de controle verloor. Muziek werkt als een drug, luisteren naar muziek schakelt je verstandelijke vermogens uit.
- Er zijn mensen die graag met een muziekje erbij werken.
- Daar begrijp ik helemaal niets van. Die hebben verschillende kamertjes in hun hoofd.
- Een werkkamer en een muziekkamer.
- Zoiets.
- Trivium: "Zoiets". Dat zeggen meisjes van 9 tegenwoordig als ze geen zin hebben je vraag te beantwoorden.

Die corrector zag jou ook als tegenstander natuurlijk

- Wat een lijst heb je daar!
- Ja. Eén naam: Anton Antonovitsj Antonski-Prokopovitsj. Does that ring a bell?
- Hoe zou dat geen bel kunnen doen rinkelen. De directeur van het Moskouse universiteitspensionaat, wiens naam een alexandrijn is. Dan zeg ik: "Karl Marx"!
- "Marx Karl Heinrich, 1818 1883, Duits publicist."
- Hahaha. Geen beschrijving die Marx meer recht doet. Wat heeft Marx zijn hele leven gedaan? Gepubliceerd toch zeker? Maar hij en zijn fans willen steeds andere nadrukken leggen. Dan krijg je enormiteiten als "sociaal wetenschapper".
- Lazić Maria, 1824 1851, geliefde van Fet. Ik bedoel, je zou toch meteen in de teletijdmachine stappen.
- Voor de geïnteresseerde lezer: wat we hier voor ons hebben, is het register van de Geschiedenis van de Russische literatuur van Karel van het Reve. Een lijst die wij any day of the week boven het Pak van Sjaalman verkiezen.
- Wij zijn daar misschien extreem in. Maar dit is niet echt die lijst. Voor de gelegenheid zijn alle lijsten in elkaar geschoven en aangevuld met de elders in het Verzameld werk aan te treffen namen.
- Verdomd. Adzjoebej, Aleksej Ivanovitsj, schoonzoon van Chroestsjov. Die herinner ik me daar ook niet uit.
- Wat die naam nog lastiger maakte, was dat hij als Adzubej was gespeld. Maak je daar voor het dubbelchecken braaf Адзубей van, krijg je dit.
- Dat schiet niet op. Maar zoeken op voor- en vadersnaam en Хрущев, dat zal toch ook wel lukken?
- Ja, zo heb ik het ook gedaan, maar er gaan al gauw een paar minuten in zitten voordat je hem gevonden, correct getranscribeerd en van de juiste jaartallen voorzien hebt.
- En dan ben je nog maar aan het begin van de A.
- Ik wil tegen zondagavond tot en met de L gekomen zijn. Dat is mijn deel. Een collega-slavist mag de rest doen.
- Dus die mag even glimlachen om de Duitse publicist.
- Ja, maar wat let ons dat nu ook te gaan doen?
- Niets!
- Daar is-ie... Marx, Karl Heinrich, 1818–1883, Duits sociaal wetenschapper en revolutionair.
- ...
- Je moet bedenken, het zijn ongelooflijk goede mensen bij Van Oorschot. Die mogen ook een mening hebben.
- Crisisoverleg is op zijn plaats.
- De tijd dringt. Ik moet misschien even niet te veel bloggen.

Welke Amerikaan?

Vreemd, om jezelf sprekend opgevoerd te zien door iemand die nog nooit met je gesproken heeft! Het is een moedige poging van Ben, dat zeker, en het belangrijkste klopt. Ik kan er inderdaad heel slecht tegen als iemand denkt dat Karel van het Reve ongelijk had in 'Een dag uit het leven van de reuzenkoeskoes'. Waarom ik daar zo slecht tegen kan, en waarom VhR wél gelijk heeft - dat behoeft meer uitleg. Komt een andere keer, misschien in een langer stuk op mijn solo-blog. Laat ik me nu tot de kleinigheden beperken:
* Ik zeg geen "Dag" bij het ontmoeten.
* Ik had niet gedacht dat Ben een baard zou hebben.
* Ik weet niet wie Daniel Dennet is, al weet ik wel dat hij een baard heeft, maar dat dus nog maar sinds vandaag.
* Ik gebruik het woord "Heerlijk" niet. Misschien als het over heel lekker eten gaat, of over heel lekkere wijn. Maar misschien zelfs dan niet. Moet ik eens op letten.
* Ik zou nooit een toneelstukje gaan opvoeren, en "u" en "Moge het u wel bekomen" gaan zeggen. Toen ik, een jaar of zestien oud, mijn vader eens vertelde dat ik iemand kende die dat soort dingen deed, zei hij dat hij dat in zijn studententijd nog wel eens had gedaan, maar dat mijn moeder, die hij toen hoopte te veroveren, dat verschrikkelijk vond. Vanaf het moment dat hij dat doorhad heeft hij nooit meer zo gepraat. Ik heb dat goed in mijn oren geknoopt, ik besefte onmiddellijk dat alle aantrekkelijke vrouwen in dit opzicht als mijn moeder zouden zijn.
* Het lukt me niet Karel van het Reve "Karel" te noemen. Ik heb op de Karel van het Reve-bijeenkomsten gemerkt dat ik zelfs geen "Karel" ga zeggen als iemand mij een voorzet geeft, zoals Ben hier doet.
* Ik moet bekennen dat ik het agressieve "Welke Amerikaan?" erg grappig vind, en zou bij gelegenheid best eens zo'n vraag willen stellen. Maar dit zou geen gelegenheid zijn, want ik weet welke Amerikaan het is, en ik weet dat het een merkwaardige voorstelling van zaken is dat boekje als bron van Van het Reves vermeende vergissing te noemen. Maar daarover een andere keer. Blijf afgesteld.
* Wijn bijschenken. Dat zou ik niet in dat tempo doen. Ik geloof ook niet dat Ben zo snel zou drinken.
* Een dierenverzorgster in Artis vertelde over dat tokkelen, ik neem het op haar gezag aan. Het ging beslist over vogelspinnen, en het was ook beslist een vogelspin die ik, omdat mijn dochter van zeven dat ook durfde, toen over mijn handen heb laten lopen. Achteraf vind ik dat enger dan ik het op dat moment vond.

Bonobo

- Het is niet de bedoeling dat we de dialogen van Karel van het Reve over gaan doen.
- Garmt Stuiveling en de tuinkabouter etc.!
- In die paar dialogen is over de hele esthetiek heel wat meer zinnigs gezegd dan door rijen filosofen. Je zou zelfs wel kunnen zeggen dat hij het probleem van de esthetische ervaring min of meer heeft opgelost.
- Je klinkt nu een beetje als die student die in de bibliotheek van het Sociologisch Instituut tegen een medestudent zei dat hij al die boeken gelukkig niet hoefde te lezen, omdat hij Über den Prozeß der Zivilisation al had gelezen.
- O ja. Ik denk dat Van het Reve een probleem opgelost heeft, een student denkt dat Norbert Elias een probleem opgelost heeft, ik ben net zo naïef als die student. Verdorie, dat is toch een guilt by association-figuur. Ik ben vegetariër, Hitler was vegetariër, ik ben een nazi.
- Die verklaringen van Van het Reve zijn me te makkelijk.
- Wie dat zegt, moet zelf maar eens zoiets makkelijks bedenken.
- Maar die vorm is een handigheidje.
- Van de dialoog. Ja. Hij schrijft bijvoorbeeld veel sneller.
- Snelheid is cruciaal. Een vriend van me las hoofdschuddend dit prachtblog. Hij vond dat het op snelschaken leek. Sommige stukjes leken hem vooral geschreven om maar een zet te doen. Sta je niet schaak? Laat je niet iets heel erg in staan? Good enough dan. En weer RAM op de klok.
- Zijsprongen kun je ook maken, in zo'n dialoogje. Je kunt bijvoorbeeld gewoon niet reageren op wat de ander zegt. Doen of je het niet gehoord hebt.
- Maar we laten dus de esthetiek voor wat hij is. Ik wou het over bonobo's hebben. Ben heeft daar iets mee.
- Dat vind ik vreemd. Ik kijk niet graag naar apen. Ik kom vaak in Artis, maar ik probeer er snel voorbij te lopen. Ze hebben daar geen bonobo's natuurlijk, maar ik denk dat ik die nog minder graag zou zien dan de chimpansees.
- Je moet ze ook niet in de dierentuin zien natuurlijk, hartstikke zielig.
- Nou, dat valt wel mee eigenlijk. Dat is inderdaad de correcte reactie: zo'n aap, bijna een mens, voor ons vermaak opsluiten. Niet van deze tijd. Zoals ook niet-vegetariërs met gepaste walging reageren als ze over het eten van mensapenvlees horen.
- En dat vind jij dan weer niet weerzinwekkend? Of tenminste, niet weerzinwekkender dan kip eten?
- Eh... Dat vind ik absoluut weerzinwekkender dan kip eten. Ik breng toch een rangorde aan. Maar opsluiten, ach, zolang ze zich niet al te erg vervelen.
- Wat ze dus wel doen!
- Niet allemaal. De orang-oetans misschien. Maar de gorilla's hebben het prima naar hun zin, heb ik de indruk. En de chimpansees... zelfs een beetje te goed. En zoals ze zich dan gedragen. Nee, ik mag ze gewoon niet.
- Ja, je hebt alfa-mannetjes en zo...
- Ik mag ze geen van allen. Ze lijken op mensen, maar dan op mensen die absoluut geen greintje beschaving en cultuur hebben meegekregen. En zeg nou zelf, mensen zonder een greintje beschaving of cultuur, daar kun je toch niets mee. Het allerbeste dat je kan hopen is dat ze anderen met rust laten, er niet op slaan om maar iets te doen te hebben.
- Die bonobo's, die eh... neuken dus als mensen, schijnt het.
- Ik hoop nooit met een stel neukende bonobo's geconfronteerd te worden.

Zo kunstig mogelijk

Esthetiek is zoiets ongrijpbaars, dat de meeste mensen er niet eens over willen praten: "over smaak valt niet te twisten." Karel van het Reve had hier grote moeite mee, want hij was oprecht geïnteresseerd in de vraag waarom sommige teksten door zeer veel mensen mooi gevonden worden.

Het is altijd prettig te zien dat iemand wél durft te zeggen waarom iets mooi is. Er niet omheen draait. Zich niet indekt. Zich "kwetsbaar opstelt". Die zelfs het woord "esthetiek" durft uit te spreken.

J.E. Gordon wijdt het laatste hoofdstuk van Structures. Or why things don't fall down aan esthetiek. Dat we dingen mooi vinden omdat ze "functioneel" zijn, wijst hij af (merk op dat Van het Reve wel gevoelig was voor dat argument: hij merkt althans verschillende keren op dat jeeps en vrachtauto's mooier zijn dan personenauto's). "Functioneel" - dat is zelfs de natuur niet:

In the same way, peacocks have tails and girls have hair which cannot be considered strictly functional. If it be urged by some dreary person that these things are done to encourage reproduction, this is only putting the argument back by one notch. For why should these ornaments be attractive, sexually or otherwise?

Ook gaat het er, zegt Gordon, niet om je aan conventies te houden, al is het natuurlijk beter dat wel te doen, want die conventies "protect the weak and aid the strong". Conventies hebben grote kunstenaars nooit gehinderd en ze mogelijk in staat gesteld hun werk te perfectioneren.

It would be absurd [...] to suppose that Jane Austen would have been able to produce greater masterpieces if she had felt free to make use of bad language and overt sex.

Maar hoe dom het ook is die conventies los te laten, het er aan vasthouden is ook geen garantie om iets moois te maken.

Gordon houdt echter halsstarrig vol dat er esthetische ervaringen bestaan, die voor iedere eerlijke toeschouwer praktisch gelijk zijn. Kunstenaars, architecten, schrijvers, moeten daarnaar blijven streven. Ze moeten zich niet afvragen of hun werk wel functioneel genoeg is. Of vernieuwend genoeg. Of geëngageerd genoeg. Of ongeëngageerd genoeg. Als het zo uitkomt, laat ze dan rustig dat kitsch-element bij uitstek, de skiamorph gebruiken: het niet meer nodige detail. In de Griekse tempels werden met marmer de vroegere houten structuren gekopieerd. Idioot en zinloos, maar mooi. En wat te denken van de boegspriet op dit jacht. Nuttig? Nee. Mooi? Ja!

Stenen tank

Soms ben je het zo grondig oneens met iemand met wie je het overigens bijna altijd eens bent. Zo iemand is Karel van het Reve. Karel schreef een Achterafje in Het Parool van 27 augustus 1988. In dat Achterafje stond dit:

Gebeeldhouwde voorwerpen, daar ben ik erg tegen. Daar word ik zenuwachtig van. Als ik God was, zou ik ze verbieden. In het Amsterdamse Bos staat ergens een gebeeldhouwde kruiwagen. Had daar een gebeeldhouwde boer of een gebeeldhouwd varken gestaan, dan zou ik daar vrede mee hebben gehad. Maar nu erger ik me iedere keer als ik daar langs kom. Een gebeeldhouwd paard: vooruit. Een gebeeldhouwde bloem: o.k. Maar een gebeeldhouwde kruiwagen: nee. Dat kan niet.

(...)

[Maar] tegen een gebeeldhouwd T-Fordje op het graf van de autofabrikant Henry Ford zou ik me met kracht verzetten. Een stenen tank op een oorlogsmonument vind ik ook iets verschrikkelijks.

Want, zegt Karel, je schendt het monopolie van de maker. Ik zou in het geval van die kruiwagen zeggen: de monopolies van de duizenden kruiwagenmakers en kruiwagenontwerpers. Ik vind die stenen T-34 in Praag ook een verschrikkelijk ding, en dat gebeeldhouwde T-Fordje op Henry Fords graf zou ik ook niet graag zien.

Maar als de firma Microsoft of Adler voor de ingang van hun fabrieken een stenen toetsenbord zouden neerzetten, of als de firma Bic een zes meter hoge, stenen ballpoint ergens zou neerzetten, dan zou ik daar niet van opkijken.

Als de gemeente Amsterdam, ter viering van het zoveeljarige homohuwelijk, een groot roze uitroepteken, gevat in glas, wil neerzetten voor het Centraal Station, dan zou ik daar ook niet van opkijken, omdat zoiets lelijks wel toe te vertrouwen is aan enige deelraadambtenaar culturele zaken.

Het enige punt dat telt voor een kijker is: is het een mooi ding, of is het een lelijk ding. Karel vond het lelijke dingen, maar hij vond getekende of geschilderde Bics of toetsenborden weer wel kunnen.

Je moet de wereld ook lezen als een boek, dan heb je nergens last van. Als de NASA nu een stenen raket laat bouwen van een Apollo 11, dan is daar volgens mij niets mis mee. Als de firma Sorbo een stenen schaar op een sokkel wil zetten, dan heb je ook een slecht kunstwerk, maar ik denk, als ik er langskom: zo heeft iedereen wat.